Kazakistan topraklarında para, yüzyıllar boyunca ticaretin, devletlerin ve değişen medeniyetlerin sessiz tanığı oldu.
Kazakistan topraklarında para, yüzyıllar boyunca ticaretin, devletlerin ve değişen medeniyetlerin sessiz tanığı oldu. Topraklarında Roma, Bizans, Çin ve Türkistan sikkelerinin bulunduğu bu coğrafyada zamanla yerel hükümdarlar da kendi paralarını basmaya başladılar. 15 Kasım 1993 tarihinde ise Kazakistan’ın ulusal para birimi olan tenge resmen hayatımıza girdi. Para biriminin antik çağlardan bugüne uzanan büyüleyici serüvenini uzmanlar konuştu.
Antik Dönemden Büyük İpek Yolu’na İlk Sikkeler
Kazakistan topraklarında milattan sonraki ilk yüzyıllara ait Roma ve Bizans sikkelerine sıkça rastlanıyor. A. H. Margulan Arkeoloji Enstitüsü Baş Araştırmacısı Boris Zheleznyakov, bu tür buluntuların hem ticari ilişkileri incelemek hem de arkeolojik alanların yaşını tespit etmek için kritik önem taşıdığını belirtiyor.
Zheleznyakov, "Taraz’ın erken kültürel katmanlarında ve kurganlarda Roma ve Bizans sikkelerine rastlıyoruz. Eski inanışlara göre, ölen kişinin ruhunu öteki dünyaya taşıyacak olan kayıkçıya ödeme yapılması için yanına para konulurdu. Mezar buluntularındaki sikkeler dönemi tarihlendirmemizi sağlar. Taraz’daki katmanlarda bulunmaları ise bu şehrin MS ilk yüzyıllarda dahi var olduğunu kanıtlar" diyor. Taraz gibi yoğun yapılaşmaya sahip antik şehirlerde kazı imkanlarının sınırlı olduğunu hatırlatan uzman, bu tür buluntuların paha biçilemez olduğunu vurguluyor. Örneğin, Almatı bölgesinin Kegen ilçe sınırlarında da milattan sonra 1. yüzyıl ortalarına ait olduğu tahmin edilen bir Roma sikkesi keşfedildi.
Bununla birlikte, Güney Kazakistan’da yerel sikkelerin kitlesel olarak basımı MS 8. yüzyıldan itibaren başladı. Özellikle Taraz ve Otrar çevrelerinde kurulan devletler kendi paralarını bastılar.
— "Karluk dönemine ait MS 8. yüzyıl sikkeleri kitleler halinde bulunuyor. Paraların üzerinde kaplan, aslan, deve gibi zoomorfik sembollerin yanı sıra parayı basan hanın damgası yer alıyordu" diyen Boris Zheleznyakov, kendi darphanelerinin açılmasında Büyük İpek Yolu’nun rolüne dikkat çekiyor. MS 7. yüzyıldan itibaren güzergahın Güney Kazakistan ve Çuy Vadisi'ne, 8. yüzyıldan itibaren ise Jetisu'ya kaymasıyla birlikte ticaret genişlemiş, hükümdarlar da egemenliklerini pekiştirmek ve ticareti canlandırmak adına kendi paralarını basmaya başlamışlardır.
Hanedanların Değişimiyle Paraların Yüzü Değişti
Kazakistan’ın nümismatik mirası birden fazla tarihi dönemi kapsıyor. Kuşan İmparatorluğu'nun ardından Sasani Devleti dönemine ait Kuşan-Sasani gümüş sikkeleri VI–VII. yüzyıllarda yaygınlaşırken, Türgiş Kağanlığı döneminde ise Çin sikkeleri örnek alınarak ortası delikli yerel paralar üretildi. Samaniler devrinde (819–999) ise Otrar (Farab) ve İspirabad’da paralar darp edildi.
Karahanlılar dönemine gelindiğinde ise paraların karakteri değişti. Karluk paralarında yürüyen aslan gibi pagan ve figüratif unsurlar baskınken, Karahanlı sikkeleriyle birlikte İslamî baskı geleneği yerleşti. Daha sonra bölgeye gelen Kidanlar ise mevcut paralar üzerine küçük "nadçekan" (damga) basarak eski paraları yeni yönetim altında geçerli kılma yöntemini kullandılar.
Cengiz Han döneminde ise İmil, Pulad, Kuça, Balasagun, Almalık ve Kayalık şehirlerindeki darphaneler aktif olarak çalıştı. Arkeologlar için yerel bakır sikkelerin ayrı bir önemi bulunuyor, çünkü bakır paralar basıldığı şehrin dışına pek çıkmıyordu. Araştırmacı Petr Petrov'un Kayalık’ta 300’den fazla yerel bakır sikke keşfetmesi, Kazakistan'da nümismatikanın ne kadar başarılı ilerlediğini gösteriyor.
Kazak Hanlığı Dönemi ve Ticari Panayırlar
Kazakistan Cumhuriyeti Milli Merkez Müzesi rehberi İlyas Janbolatuly’nin aktardığına göre; Sauran ve Sarayçık antik kentlerinde topraktan kumbara içinde saklanmış XIII–XIV. yüzyıla ait küçük bakır sikkeler bulundu. Para basma geleneği Kazak Hanlığı döneminde de sürdü; XVII–XVIII. yüzyıllarda Сыганак (Syganak) antik kentinde gümüş sikkeler darp edildi.
Paralar her zaman sadece alışveriş aracı olarak kullanılmıyordu. Çarlık Rusyası döneminde ve öncesinde kadınlar başlıklarını, saç aksesuarlarını ve takılarını madeni paralarla süslerdi. İhtiyaç anında bu süslerden sökülen paralar ödeme aracı olarak kullanılabiliyordu.
XIX. yüzyılın ilk yarısından itibaren Rusya İmparatorluğu ile ticaretin gelişmesiyle birlikte kurulan büyük panayırlar (Koyandı-Botov, Konstantinov-Elenovsk, Oyıl, Karkaralı vb.) iç piyasadaki para ve mal akışını hızlandırdı. Bu dönemde fiyatlar devlet tarafından değil, tüccarların kendi aralarındaki anlaşmalarla serbestçe belirleniyordu.
Sovyet Dönemi ve Ulusal Para Birimi Tengeye Giden Yol
Çarlık döneminde ruble banknotları, gümüş külçeler ve kredi biletleri kullanılırken, Sovyet döneminde para sistemi tamamen merkezi bir yapıya büründü. 1920–1930'lu yıllarda ruble bazlı kağıt paraların yanı sıra devlet tahvilleri de sistemde önemli yer tutuyordu. Uzmanlara göre o dönemde bugünkü anlamda banka kredileri yoktu; devlet, vatandaşlara mobilya veya ev aletleri alabilmeleri için %1-2 gibi çok düşük faizli borçlar veriyor ve taksitler maaşlardan otomatik olarak kesiliyordu.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ekonomik bağımsızlığın kaçınılmaz bir gereği olarak kendi para sistemine ihtiyaç duyuldu. Bir süre daha kullanılan Sovyet rublesinin ardından, 15 Kasım 1993 tarihinde Kazakistan’ın ulusal para birimi tenge resmi olarak dolaşıma girdi. Başlangıçta 1 tengenin 100 tiyondan oluşan alt birimleri bulunsa da, enflasyon ve krizler neticesinde tiyınlar nakit akışından kalkarak dijital ortama taşındı.
Bugün günlük finansal hayatın merkezinde yer alan tengenin yanı sıra; gümüş, nikel, altın ve platinden üretilen hatıra ve koleksiyon paraları da ülkenin zengin tarihini geleceğe taşımaya devam ediyor.
Finans#Para Birimi#Tarih Uzmanları#Kazakistan Bölgeleri#Tenge#Para