Kazak devletçiliğinin kökleri ne kadar geriye uzanmaktadır? Sadece son birkaç yüzyıllık siyasi gelişmelerle sınırlı olmayan bu köklü tarih, bozkır medeniyetinin kurumsal ve hukuki temellerini nerede bulur?
Kazak devletçiliğinin kökleri ne kadar geriye uzanmaktadır? Sadece son birkaç yüzyıllık siyasi gelişmelerle sınırlı olmayan bu köklü tarih, bozkır medeniyetinin kurumsal ve hukuki temellerini nerede bulur? Altın Orda mirasının ve Cuci Ulusu'nun Kazak ulusal kimliğinin şekillenmesindeki kilit rolünü, tarihçi Kubash Mendigaliyev ile gerçekleştirien kapsamlı röportajda ortaya çıkyor.
Kazakistan Tarihinde Cuci Ulusu’nun Rolü
Tarihçiye göre Kazak devletçiliğinin tarihi şartlı olarak üç büyük döneme ayrılabilir. Birincisi; Saka ve Hunlar, Türkler ve Kıpçaklar, Cuci Ulusu ile müteakip Kazak Hanlığı'nın kuruluş dönemini kapsar. İkincisi; Çarlık Rusya ve Sovyetler Birliği dönemini içeren sömürge bağımlılığı dönemiyle ilgilidir. Üçüncüsü ise bağımsız Kazakistan dönemidir.
Kubash Mendigaliyev’e göre devlet geleneklerinin sürekliliği ve tarihsel yasalılık açısından, özellikle ilk dönemin devlet-medeniyet konsepti ışığında daha derinlemesine incelenmesi gerekmektedir.
— Herhangi bir devletin tarihi sistematik olarak incelenirken ön plana devlet-medeniyet konsepti, yani erken dönem devletçilik geleneklerinin varlığı, bunların kesintisiz sürekliliği ve tarihsel yasalılığı çıkar. Bu açıdan Cengiz Han İmparatorluğu'nun doğal bir devamı olan Cuci Ulusu; tarihimizin en parlak dönemlerinden biri, modern Kazakistan devletçiliğinin doğrudan kaynağı ve onun siyasi-hukuki ve kurumsal geleneklerinin temeli olarak kabul edilebilir, diye belirtti tarihçi.
Ona göre Cuci Ulusu, Saka ve Hunlar döneminden beri biçimlenen Büyük Avrasya Bozkırı'nın devlet geleneklerini yeni ve nitelikli bir boyuta taşımıştır.
Tarihçi, Kazak Hanlığı'nı Cuci Ulusu ve Altın Orda'nın siyasi ve manevi varisi olarak görmektedir. Bu sürekliliğin kanıtlarından biri olarak da Kazak hanlarının soyunu göstermektedir. Kerey ve Canibek'ten başlayarak son Kazak hanı Kenesarı'ya kadar hükümdarlar, Cengiz Han'ın en büyük oğlu Cuci'nin soyundan gelen töre zümresine mensuptu.
Altın Orda Kazak Halkının Oluşumunu Nasıl Etkiledi?
Kubash Mendigaliyev'e göre Cuci Ulusu dönemi, Deşt-i Kıpçak topraklarındaki etnik süreçler için de özel bir önem taşımıştır. İdil (Volga), Ural, Tobol ve Sırderya nehirleri boyunca uzanan topraklarda Türk boyları arasında siyasi ve kültürel bağlar güçlenmiştir. Bu süreçler, Kazak halkının daha sonraki oluşumu için önemli bir temel oluşturmuştur.
Ayrıca Cuci Ulusu döneminde idari yönetim, vergi sistemi, askeri teşkilat ve diplomatik ilişkiler gelişmiştir. Devlet; Doğu ile Batı'yı birbirine bağlayan İpek Yolu'nun ticaret yollarının güvenliğinin sağlanmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu durum, uluslararası ticaretin, kültürel alışverişin ve Avrasya'daki çeşitli medeniyetlerin etkileşiminin gelişmesine katkı sağlamıştır.
— Cuci Ulusu, ulusal tarihimizin en önemli dayanağı ve tarihsel hafızanın paha biçilmez bir hazinesidir, diye vurguladı Kubash Mendigaliyev.
Batı Kazakistan — Altın Orda’nın Merkezlerinden Biri
Altın Orda'nın tarihi mirasında modern Batı Kazakistan'ın toprakları ayrı bir yer tutmaktadır. Tarihçinin belirttiğine göre, İdil ve Ural nehirleri arasındaki bölge, orta çağ devletinin en önemli siyasi, ekonomik ve kültürel merkezlerinden biriydi.
Konuşmacı, Altın Orda'nın sayıları yaptığı tahmine göre 150'yi aşan çok sayıda şehriyle tanındığını kaydetti. İdil ve Ural nehirleri arasındaki havzada, göçebe bozkır kültürü ile gelişmiş şehir yaşamının geleneklerini birleştiren kendine özgü bir medeniyet şekillenmişti.
Tarihçi bu süreci, Dicle ve Fırat, Sarıırmak (Huanhe) ve Yangıırmak (Yangzi), İnd, Nil, Amuderya ve Sırderya gibi büyük nehir vadilerinde antik medeniyetlerin ortaya çıkışına benzetmektedir. Ona göre son yıllardaki arkeolojik keşifler, Kazakistan'ın batı bölgelerinde Altın Orda döneminde gelişmiş bir şehir kültürünün varlığını doğrulamaktadır.
Araştırmacılar, Saraçık ve Cayıyık yerleşkesinin yanı sıra diğer orta çağ yerleşimlerini de bulmuş ve incelemektedir. Özellikle Kaztalov bölgesinde Calpaktal yerleşkesi, Cangala bölgesinde ise Özen yerleşkesi tespit edilmiştir.
Cayıyık Yerleşkesi: Orta Çağ Ticaret Merkezi
Tarihçiye göre, Oral (Uralsk) şehrine yaklaşık 12 kilometre mesafede bulunan Cayıyık yerleşkesi özel bir ilgiyi hak etmektedir. XIII-XIV yüzyıllara ait bu arkeolojik anıt, Altın Orda döneminde önemli bir zanaat, ticaret ve kültür merkeziydi. Arkeolojik kazılar, burada gelişmiş bir kentsel altyapının varlığına işaret etmektedir.
Araştırmacılar; kireç ve tuğla pişirme fırınları dahil olmak üzere yapı malzemesi üretiminin izlerinin yanı sıra hamam kalıntıları ve mimari yapılar keşfetmiştir. Bu buluntular, zanaat üretiminin ve şehir kültürünün yüksek bir gelişmişlik seviyesinde olduğunu göstermektedir.
Kubash Mendigaliyev, orta çağ Arap, Fars ve Avrupa kaynaklarında kamu hamamlarının varlığının büyük bir şehrin göstergelerinden biri olarak kabul edildiğine dikkat çekti. Ona göre Cayıyık yerleşkesi; Altın Orda'nın başkentleri olan Saray-ı Batu ve Saray-ı Berke ile Harezm ve Orta Asya şehirleri arasındaki ticari bağlarda önemli bir rol oynamış olabilir.
Böylece modern Batı Kazakistan toprakları yalnızca göçebe kültürünün alanı değil, aynı zamanda orta çağ şehirlerinin, ticaret yollarının ve zanaat merkezlerinin gelişmiş ağının bir parçasıydı.
Okul Ders Kitaplarında Altın Orda Tarihi Yeterli mi?
Kubash Mendigaliyev'e göre Kazakistan'ın okul müfredatında Cuci Ulusu ve Altın Orda'nın tarihi yeterince ayrıntılı bir şekilde yer almamaktadır.
Eğitimcinin belirttiğine göre ders kitaplarında Çarlık Rusya dönemine ve Sovyet dönemine büyük bir dikkat gösterilirken, Kazak devletçiliğinin oluşumunun daha erken aşamaları genellikle daha az ayrıntılı ele alınmaktadır.
— Birçok durumda okul ders kitaplarında Altın Orda, kronolojik sırada sadece orta çağ devletlerinden biri olarak geçmektedir. Oysa onun devletçiliğin, şehir medeniyetinin, diplomasinin ve kültürün gelişimindeki rolünün daha ayrıntılı bir şekilde ortaya konulması gerekmektedir, diye düşünmektedir.
Tarihçiye göre öğrencilere yalnızca devletin kuruluş ve yıkılış tarihlerini değil, aynı zamanda Kazak Hanlığı'nın oluşumuna, hukuki geleneklerin gelişimine, uluslararası ticarete ve etnik süreçlere olan etkisini de anlatmak önemlidir.
O ayrıca Kazakistan tarihinin incelenmesini dünya tarihi ve memleket tarihi ile daha sıkı bir şekilde ilişki kurmayı önermektedir. Örneğin, Cayıyık yerleşkesi ile tanışmak, öğrencilerin XIII-XIV yüzyıllarda günümüz Kazakistan topraklarındaki yaşamın nasıl olduğunu anlamalarına yardımcı olabilir.
Altın Orda’nın Tarihi Mirası
Kubash Mendigaliyev'e göre Cuci Ulusu'nun önemi, askeri ve siyasi tarihin sınırlarını çok aşmaktadır. Onun mirası; devlet kurumlarının gelişimini, hukuki gelenekleri, uluslararası ilişkileri, şehir kültürünü ve ticari bağları kapsamaktadır.
Tarihçi, bu dönemin incelenmesinin Kazak devletçiliğinin ve halkın etnik tarihinin şekillenme süreçlerini daha derinlemesine anlamaya imkan tanıdığını vurgulamaktadır. Bu hususta Batı Kazakistan'ın orta çağ medeniyetinin maddi kanıtlarını muhafaza eden arkeolojik kalıntıları özel bir rol oynamaktadır. Tam da eski şehirlerin (gözde yerleşimlerin), tarihi kaynakların ve arkeolojik buluntuların incelenmesi yoluyla Cuci Ulusu ve Altın Orda döneminde Kazakistan topraklarındaki yaşamın daha eksiksiz bir tablosu yeniden oluşturulabilir.
Kazakistan Tarihi#Altın Orda#Cuçi Ulusu#Batı Kazakistan#Bölgesi